Thiếu i-ốt: Nguy cơ ảnh hưởng sức khỏe từ một thói quen ăn uống

Tăng cường giám sát tình trạng thiếu i-ốt

Nhằm đánh giá thực trạng sử dụng và chất lượng muối i-ốt trong cộng đồng, Trung tâm Kiểm soát bệnh tật (CDC) TP Cần Thơ vừa triển khai kế hoạch giám sát muối i-ốt thường quy năm 2026 tại 30 xã, phường trên địa bàn thành phố.

Theo kế hoạch, các trạm y tế tiến hành thu thập tối đa 450 mẫu muối i-ốt tại hộ gia đình để đánh giá chất lượng muối đang lưu thông; đồng thời lấy 120 mẫu nước tiểu của phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ (15-45 tuổi) nhằm định lượng nồng độ i-ốt niệu. Bên cạnh đó, cán bộ y tế phỏng vấn người dân về thói quen sử dụng muối thường, muối i-ốt và các chế phẩm có bổ sung i-ốt, cũng như cách thức bảo quản tại gia đình.

Thông qua hoạt động giám sát, ngành Y tế còn kết hợp hướng dẫn người dân và các cơ sở bán lẻ những kỹ thuật bảo quản muối i-ốt phù hợp, góp phần hạn chế thất thoát hàm lượng i-ốt và nâng cao hiệu quả phòng bệnh.

Theo các báo cáo chuyên môn, thiếu i-ốt là vấn đề sức khỏe cộng đồng trên phạm vi toàn cầu, ảnh hưởng đến khoảng 1/3 dân số thế giới, tương đương 1,9 tỷ người có nguy cơ; trong đó có khoảng 284 triệu trẻ em từ 6-12 tuổi.

Tại Việt Nam, điều tra của Bệnh viện Nội tiết Trung ương năm 1993 cho thấy tỷ lệ bướu cổ ở trẻ em từ 8-12 tuổi lên đến 22,4%, có đến 94% dân số sống trong vùng thiếu hụt i-ốt. Sau khi triển khai Chương trình Quốc gia Phòng, chống các rối loạn do thiếu hụt i-ốt (CRLTI), tình hình từng bước được cải thiện. Đến năm 2005, tỷ lệ bao phủ muối i-ốt đạt chuẩn tăng cao, tỷ lệ bướu cổ giảm còn 3,6%.

Tuy nhiên, sau năm 2005, khi chương trình chuyển sang hoạt động thường quy, nguồn lực đầu tư giảm, độ bao phủ muối i-ốt đạt chuẩn cũng có xu hướng suy giảm. Điều tra năm 2024 tại khu vực Duyên hải miền Trung ghi nhận tỷ lệ hộ gia đình sử dụng muối i-ốt đủ tiêu chuẩn phòng bệnh chỉ còn 57,5%, thấp hơn nhiều so với mục tiêu từ 90% trở lên.

Đáng chú ý, kết quả Tổng điều tra dinh dưỡng năm 2019-2020 cho thấy nồng độ i-ốt niệu trung vị ở phụ nữ mang thai chỉ đạt 85,3 mcg/L, trong khi mức khuyến nghị của Tổ chức Y tế thế giới (WHO) là 150-249 mcg/L. Theo báo cáo của Mạng lưới toàn cầu về phòng, chống các rối loạn do thiếu i-ốt, Việt Nam hiện vẫn nằm trong nhóm 26 quốc gia còn tình trạng thiếu hụt i-ốt.

Tại khu vực miền Tây Nam Bộ, thực trạng này cũng đáng lo ngại. Tỷ lệ bao phủ muối i-ốt giảm từ 88,9% năm 2005 xuống còn 74,8%; nồng độ i-ốt niệu giảm từ 78 mcg/L xuống 57,5 mcg/L. Có đến 75,2% dân số được ghi nhận thiếu i-ốt ở các mức độ từ nhẹ đến nặng.

Riêng tại TP Cần Thơ, kết quả điều tra năm 2019 trên 1.455 phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ cho thấy tỷ lệ thiếu i-ốt chung lên đến 61,24%. Trong đó, thiếu nhẹ chiếm 32,51%, thiếu trung bình 21,24%, thiếu nặng 7,49% và thiếu rất nặng (dưới 10 mcg/L) chiếm 2,96%. Chỉ có 27,7% phụ nữ đạt ngưỡng đủ i-ốt. Những con số này cho thấy nguy cơ thiếu hụt vi chất vẫn hiện hữu, đòi hỏi các giải pháp can thiệp và giám sát thường xuyên.

Thiếu i-ốt gây nhiều hệ lụy lâu dài

I-ốt là thành phần không thể thiếu trong quá trình tổng hợp hormone tuyến giáp thyroxin (T4) và triiodothyronin (T3). Khi cơ thể không được cung cấp đủ i-ốt, hoạt động tuyến giáp bị ảnh hưởng, dẫn đến hơn 20 thể bệnh lâm sàng, được gọi chung là các rối loạn do thiếu hụt i-ốt (CRLTI).

Tác động của tình trạng thiếu i-ốt đặc biệt nghiêm trọng đối với phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ. Ở giai đoạn bào thai, thiếu i-ốt có thể làm giảm lượng hormone tuyến giáp của mẹ và thai nhi, làm tăng nguy cơ sảy thai, thai chết lưu, tử vong chu sinh, dị tật bẩm sinh. Trẻ sinh ra có thể gặp các vấn đề như chậm phát triển trí tuệ, câm, điếc, liệt cứng, thấp lùn và thiểu năng tuyến giáp.

Đối với trẻ sơ sinh, thiếu i-ốt có thể dẫn đến bướu cổ sơ sinh, suy giáp bẩm sinh với các biểu hiện như vàng da kéo dài, lơ mơ, bú kém. Nếu không được phát hiện và can thiệp kịp thời, trẻ có nguy cơ bị tổn thương hệ thần kinh, ảnh hưởng đến quá trình phát triển trí tuệ về sau.

Ở trẻ em và thanh thiếu niên, thiếu i-ốt có thể gây bướu cổ địa phương, hạn chế phát triển thể chất và sinh dục, suy giảm khả năng nhận thức, ảnh hưởng đến kết quả học tập. Trong khi đó, ở người trưởng thành, tình trạng này có thể dẫn đến bướu cổ nhân, biến chứng suy giáp, mệt mỏi, giảm trí nhớ và suy giảm khả năng lao động.

Đặc biệt, thiếu i-ốt trong thời kỳ bào thai và 3 năm đầu đời có thể ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình hình thành, phát triển tế bào thần kinh, gây tổn thương não vĩnh viễn và không thể phục hồi hoàn toàn. Đây là lý do việc bảo đảm cung cấp đủ i-ốt cho phụ nữ mang thai, bà mẹ nuôi con nhỏ và trẻ em có ý nghĩa hết sức quan trọng.

Chủ động bổ sung i-ốt từ bữa ăn hằng ngày

Cơ thể con người không thể tự tổng hợp i-ốt mà phải được cung cấp thông qua thực phẩm và nguồn dinh dưỡng hằng ngày. Do quá trình xói mòn, rửa trôi khiến i-ốt trong đất theo dòng nước ra biển, nhiều loại nông sản được trồng tại những vùng đất thiếu i-ốt thường có hàm lượng vi chất này thấp.

Trong đó, sử dụng muối i-ốt trong chế biến thức ăn hằng ngày được xem là biện pháp phòng ngừa các rối loạn do thiếu i-ốt đơn giản, hiệu quả và tiết kiệm nhất. Người dân nên ưu tiên lựa chọn muối có bổ sung i-ốt, sử dụng thường xuyên thay cho muối thường; đồng thời chú ý bảo quản muối đúng cách để hạn chế hao hụt hàm lượng i-ốt.

Bên cạnh đó, có thể bổ sung i-ốt thông qua các loại gia vị được tăng cường vi chất như nước mắm, nước tương, bột canh i-ốt và đa dạng thực phẩm trong khẩu phần ăn, đặc biệt là các loại hải sản như cá biển, tôm, rong biển.

Thiếu i-ốt là vấn đề có thể phòng ngừa bằng những biện pháp đơn giản, ít tốn kém nhưng cần được duy trì thường xuyên. Vì vậy, mỗi gia đình cần hình thành thói quen sử dụng muối i-ốt trong bữa ăn hằng ngày, góp phần bảo vệ sức khỏe, nâng cao chất lượng dân số và phòng tránh những hệ lụy lâu dài do thiếu hụt vi chất dinh dưỡng.

Bài, ảnh: Khánh Vân