Phân biệt PrEP và PEP: Tránh nhầm lẫn giữa dự phòng trước và điều trị khẩn cấp sau nguy cơ

Trong phòng, chống HIV/AIDS, dự phòng trước phơi nhiễm (PrEP) và dự phòng sau phơi nhiễm (PEP) là hai biện pháp sử dụng thuốc kháng vi rút (ARV) có vai trò quan trọng trong giảm nguy cơ lây nhiễm HIV. Tuy nhiên, PrEP và PEP không phải là một, việc nhầm lẫn giữa hai biện pháp có thể khiến việc xử trí nguy cơ không đúng thời điểm.

PrEP: Dự phòng trước khi nguy cơ xảy ra

PrEP là viết tắt của “Pre-Exposure Prophylaxis”, tức dự phòng trước phơi nhiễm HIV. Đây là biện pháp sử dụng thuốc ARV cho người chưa nhiễm HIV nhưng có nguy cơ nhiễm HIV cao, nhằm ngăn chặn vi rút thiết lập nhiễm trùng nếu xảy ra phơi nhiễm. Bộ Y tế xác định PrEP là một trong những can thiệp dự phòng lây nhiễm HIV hiệu quả. Việt Nam bắt đầu triển khai PrEP từ năm 2017 và từng bước mở rộng dịch vụ đến nhiều địa phương, nhóm đối tượng và cơ sở y tế.

Tại Cần Thơ, chương trình PrEP được triển khai từ năm 2019. Theo báo cáo 6 tháng đầu năm 2026 của CDC Cần Thơ, thành phố hiện duy trì 18 cơ sở cung cấp dịch vụ PrEP, có 443 người đăng ký sử dụng mới PrEP, số người đang sử dụng PrEP là 2.813 người. Tỷ lệ người sử dụng PrEP trên 3 tháng đạt 81%.

PrEP phù hợp với những người có nguy cơ phơi nhiễm HIV lặp lại hoặc có nguy cơ đáng kể. Các nhóm có thể được xem xét sử dụng PrEP gồm: nam quan hệ tình dục đồng giới (MSM), người chuyển giới nữ, người bán dâm, người tiêm chích ma túy và một số người có quan hệ tình dục với bạn tình nhiễm HIV chưa điều trị hoặc chưa kiểm soát được tải lượng vi rút. Người có nhu cầu sử dụng PrEP phải đến các cơ sở cung cấp dịch vụ PrEP để được các bác sĩ khám, tư vấn, xét nghiệm, chỉ định điều trị và kê đơn, hướng dẫn sử dụng. 

PrEP không phải thuốc điều trị HIV và cũng không phải thuốc uống “sau khi có nguy cơ”. Người sử dụng PrEP cần được xét nghiệm HIV trước khi bắt đầu và tái xét nghiệm, theo dõi định kỳ trong quá trình sử dụng. Tuân thủ đúng hướng dẫn có ý nghĩa quyết định đối với hiệu quả dự phòng. PrEP có thể giảm nguy cơ lây nhiễm HIV qua đường tình dục trên 90% khi sử dụng đúng cách và tuân thủ tốt.

Người sử dụng PrEP vẫn cần sử dụng bao cao su khi quan hệ, bởi vì PrEP giúp phòng lây nhiễm HIV mà không phòng các bệnh lây truyền khác, không có tác dụng tránh thai. Vì vậy, sử dụng bao cao su song song với sử dụng PrEP giúp dự phòng các bệnh lậu, giang mai viêm gan B, C... và tránh mang thai ngoài ý muốn.

PEP: Xử trí khẩn cấp sau khi đã có nguy cơ

Khác với PrEP, PEP là viết tắt của “Post-Exposure Prophylaxis”, tức dự phòng sau phơi nhiễm HIV. Đây là biện pháp sử dụng thuốc ARV trong tình huống một người chưa nhiễm HIV nhưng đã xảy ra phơi nhiễm có nguy cơ.

Các tình huống có thể cần đánh giá PEP bao gồm: quan hệ tình dục không an toàn, dùng chung dụng cụ tiêm chích, bị kim tiêm hoặc vật sắc nhọn có nguy cơ gây phơi nhiễm, hoặc một số tình huống phơi nhiễm nghề nghiệp và ngoài nghề nghiệp khác. Tài liệu hướng dẫn của Bộ Y tế cũng phân biệt rõ: khi một người có quan hệ tình dục không sử dụng bao cao su hoặc dùng chung dụng cụ tiêm chích trong những ngày gần thời điểm đến cơ sở y tế, cần được đánh giá khả năng chỉ định PEP.

Yếu tố quyết định đối với PEP là thời gian. Khi có nguy cơ phơi nhiễm HIV, cần đến cơ sở y tế càng sớm càng tốt để được đánh giá và chỉ định. PEP cần được sử dụng càng sớm càng tốt và trong vòng 72 giờ sau phơi nhiễm. Không nên chờ đợi xuất hiện triệu chứng hoặc tự mua thuốc sử dụng.

PEP là một biện pháp dự phòng khẩn cấp, không phải giải pháp thay thế cho PrEP. Nếu một người thường xuyên có nguy cơ phơi nhiễm HIV, việc nhiều lần phải sử dụng PEP cho thấy cần được tư vấn đánh giá nguy cơ và xem xét các biện pháp dự phòng chủ động, trong đó có PrEP.

Một điểm cần đặc biệt lưu ý là không tự ý dùng PrEP để xử lý một lần phơi nhiễm vừa xảy ra. Khi đã có tình huống nguy cơ, người dân cần nhanh chóng đến cơ sở y tế để được đánh giá và xác định có chỉ định PEP hay không. Ngược lại, PEP cũng không phải phương án dự phòng lâu dài cho người thường xuyên có nguy cơ.

PrEP và PEP là hai công cụ khác nhau nhưng cùng hướng tới một mục tiêu: giảm nguy cơ nhiễm HIV và góp phần kiểm soát dịch HIV trong cộng đồng. Trong công tác phòng chống HIV/AIDS, PrEP và PEP không đứng riêng lẻ mà được kết nối với xét nghiệm HIV, điều trị ARV, tư vấn và các hoạt động tiếp cận cộng đồng. Chủ động dự phòng trước nguy cơ và xử trí kịp thời sau phơi nhiễm sẽ góp phần bảo vệ sức khỏe mỗi cá nhân, giảm các ca nhiễm HIV mới và tiến gần hơn tới mục tiêu kiểm soát dịch HIV/AIDS bền vững.

Bài, ảnh: Kim Nhiên